Dünyanın tarım arazileri ve hayatta kalmamız neden onlara bağlı

Şimdiye kadar yediğiniz neredeyse her şey, toprağın en üstteki birkaç on santimetresinde yetişti. Altında kaya var ve kayada hiçbir şey yetişmez. Gezegenin karalarının yaklaşık onda biri ekili ve hepimizi o onda bir doyuruyor.

Bu toprak ülkeler arasında eşit dağılmış değil, kaybettiğimiz hızda da yenilenmiyor. İnsan ömrü ölçeğinde ise hiç yenilenmiyor.

• Ekili11%
• Diğer her şey - çöl, dağ, orman, buz, şehirler89%

Toprak neden başka hiçbir kaynağa benzemez

FAO'nun toprak erozyonu sempozyumu için hazırladığı özette tek bir cümle var ve geri kalan her şeyi yerli yerine oturtuyor:

Yalnızca 2-3 santimetre toprağın oluşması 1.000 yıla kadar sürebilir.

Şimdi bunu kaybetme hızıyla karşılaştırın.

1.000 yıl

2 ila 3 santimetre toprağın oluşması için

5 saniye

bir futbol sahası kadar toprağı kaybetmemiz için geçen süre

20-37 milyar

ton üst toprak her yıl erozyonla taşınıyor

• Toprakta yetişen95%
• Diğer her şey - balıkçılık ve su ürünleri yetiştiriciliği5%

FAO'ya göre dünya toprağının üçte biri şimdiden orta ya da ileri derecede bozulmuş durumda, aynı kurum 2050'ye kadar bu oranın yüzde 90'ı aşabileceği uyarısını yapıyor. Tek başına erozyon bile, etkilenen arazide ürün veriminin yarısına mal olabiliyor.

Bedel gıdayla da sınırlı değil. FAO Genel Direktörü 2022'de işin iklim tarafını tek cümlede özetledi: dünya topraklarının bozulması bugüne kadar atmosfere 78 gigatona varan karbon saldı.

İyi toprak zaten ekiliyor

Nitelikli tarım toprağı hiçbir zaman eşit dağılmadı. Ana kayanın, buzulların, nehir alüvyonlarının ve binlerce yıllık iklimin ürünü; bunların hiçbirini insan ayarlamadı, kısa sürede tekrarlaması da mümkün değil.

FAO'nun küresel arazi ve su kaynakları değerlendirmesine göre dünyanın en iyi, en verimli arazisinin yaklaşık 1,6 milyar hektarı zaten ekiliyor. Yani genişleyecek yer, iyi toprağın bulunduğu yer değil.

Ekili arazi payı (%)

Veri yok

012510152030>40

Kaynak: Dünya Bankası göstergesi AG.LND.ARBL.ZS, FAO verilerinden derlenmiştir. Equal Earth projeksiyonu.

votvs.com

Bu bir arazi kullanımı ölçüsüdür, toprak kalitesi değil. Düşük oran; kötü toprak kadar çöl, dağ ya da orman anlamına da gelebilir. Surinam listenin sonlarında, çünkü yağmur ormanı.

Geçen yüzyılda gıdanın hikâyesi de bu yüzden yeni arazi hikâyesi değil:

• Dünyada ekili alandaki artış12%
• Tarımsal üretimdeki artış150%

Ekili alan yüzde 12 arttı, üretim yüzde 150. Aradaki farkı gübre, sulama, ıslah ve makine kapattı - ve bunun büyük bölümü toprağa eklenen değil, topraktan çekilen bir şeydi.

Susuz iyi toprak, iyi tarım arazisi değildir

FAO'nun 2021 arazi ve su raporunda toprağın kendisi kadar belirleyici bir dağılım daha var:

• Yağmurla beslenen - ekili alan payı80%
• Yağmurla beslenen - dünya gıda üretimindeki payı60%
• Sulanan - ekili alan payı20%
• Sulanan - dünya gıda üretimindeki payı40%

Ekili alanın beşte biri gıdanın beşte ikisini üretiyor, çünkü oralarda su yağmuru beklemeden geliyor. Tarım, dünyada yerüstü ve yeraltından çekilen suyun şimdiden yüzde 72'sini kullanıyor. Toprak ve su ayrı iki soru değil: susuz iyi toprak, yine yoksul topraktır.

Yiyeceğini yetiştiremeyen ülkeler

Kimin yetiştireceğine, kimin satın alacağına toprak karar veriyor. Ekilebilir arazisi kıt bir ülke daha az ekmek yemiyor; ekmeğini almak için dünya piyasasına çıkıyor. O piyasada ise satıcı azdır.

USDA, 2026/27'de yalnızca Rusya'nın 46 milyon ton buğday ihraç etmesini bekliyor; dünya toplamı ise yaklaşık 214 milyon ton. Ardından Avrupa Birliği, Kanada ve Avustralya geliyor. Yani kendi buğdayını yetiştiremeyen herkesin ekmeği bir avuç tedarikçinin elinden geçiyor.

Bu satıcıların gönderdiğinin en büyük payını beş ülke alıyor.

• Mısır13 milyon ton
• Endonezya12.5 milyon ton
• Cezayir8.5 milyon ton
• Brezilya7.5 milyon ton
• Filipinler7.1 milyon ton

Bu listeyi haritayla yan yana koyun; içinden bir değil iki hikâye çıkar.

Mısır ve Cezayir bu listede toprak yüzünden var. Dünyada ekili arazi payı en düşük ülkeler arasındalar: Mısır'ın yüzde 3,1'i, Cezayir'in yüzde 3,2'si ekilebilir. Kalanı çöl. Hiçbir fiyat, hiçbir politika bunu değiştirmiyor.

Endonezya, Brezilya ve Filipinler'in hikâyesi başka. Arazileri kıt değil: Brezilya dünyanın tarım devlerinden biri, Filipinler'in ise topraklarının neredeyse beşte biri ekili. Ama buğday ılıman iklim bitkisi, onlarsa halkı artık ekmek ve makarna yiyen tropik ülkeler. Brezilya dünya fiyatlarını oynatacak ölçekte soya yetiştiriyor, ununu yine de dışarıdan alıyor.

Yani aynı satıcıların önündeki aynı kuyrukta, buğday yetiştiremeyen ülkelerle yetiştirmeyen ülkeler yan yana duruyor. Uzaktan aynı sorun gibi görünüyorlar, ama yalnızca birinin çözümü var.

Kuyruğun başında Mısır var. USDA, 2025/26 için 13 milyon ton ithalat öngörüyor; yurt içi üretim 9,3 milyon ton, toplam tüketim 20,4 milyon ton.

• İthal%58
• Yerli üretim%42

Buğdayın nereden geldiği ise kırılganlığın ikinci yarısı. Son beş yılda Mısır'ın en büyük tedarikçileri Rusya, Ukrayna ve AB oldu: tek bir denizin çevresine toplanmış üç kaynak.

• Rusya34.6 milyon ton
• Ukrayna10.4 milyon ton
• Avrupa Birliği9.64 milyon ton

Ekmek de piyasaya bırakılmış bir mal değil. Mısır dünyanın en büyük gıda destek programlarından birini yürütüyor: USDA'ya göre Mısırlıların yaklaşık yüzde 66,7'si programdan yararlanma hakkına sahip ve her birine günde beş sübvansiyonlu ekmek düşüyor. Bunun 2024/25 mali yılındaki maliyeti yalnızca ekmek desteği için yaklaşık 98 milyar Mısır lirası, yani 2,03 milyar dolar.

Nüfusu yüz milyonu aşan bir ülkenin üçte ikisi, buğdayı çoğunlukla başkasının toprağında yetişen ve tek bir denizi geçerek gelen ekmeği yiyor.

Bir toprak haritasını sonuna kadar izlerseniz anlattığı şey budur. Ülkelerin toprak karnesi değildir. Kimin kendi toprağından yediğinin, kimin başkasının toprağına güvenmek zorunda olduğunun haritasıdır.

Kendiniz kontrol etmek isterseniz, veriler nerede

Göreceğiniz küresel toprak haritalarının çoğunun arkasında iki veri seti var ve ikisi de kamuya açık.

FAO/UNESCO Dünya Toprak Haritası bu işin dönüm noktası. FAO ve UNESCO onu yapmaya 1961'de karar verdi; FAO'nun kendi anlatımına göre 1:5.000.000 ölçeğinde, yirmi yıla yayılan bir çalışmayla tamamlandı. FAO'nun bu haritaya ayırdığı sayfada "yakın zamana kadar toprak kaynaklarına dair tek küresel genel bakış olarak kaldığı" yazıyor. Anıtsal bir çalışma - ve artık aynı zamanda tarihsel bir belge.

Güncel olanı ise Harmonized World Soil Database; 2.0 sürümü Eylül 2023'te 1 km çözünürlükle yayımlandı. Bugün yayımlanan bir toprak haritası görüyorsanız temelinde bunun olması gerekir.

İkisi de ücretsiz indirilebiliyor. Bu önemli, çünkü toprak haritaları çok paylaşılıyor ve yolda kötü biçimde basitleştiriliyor: küresel bir toprak sınıflandırması toprak tiplerini tarif eder, tarım arazisine not vermez. Birini diğerine çeviren her harita bir yargıda bulunuyor demektir - ve o yargının dayanağını göstermek zorundadır.

Sonuç

Toprak kalitesi seçilmez, miras alınır. Ana kayanın, buzun, nehirlerin ve iklimin, tarımı yeni bir hobi gibi gösterecek kadar uzun sürelerde işlemesinin ürünüdür ve hiçbir ülke kendi payını kendisi seçmedi.

Bu kısım kimsenin suçu değil. Gerisi bir politika sorusu ve ölçülebilir rakamları var: elimizdekinin üçte biri şimdiden bozulmuş, üç santimetre yenisi on yüzyıl istiyor ve şu anda her beş saniyede bir futbol sahası kadarını kaybediyoruz.